BİR ANAYASA MAHKEMESİ KARARI

1982 Anayasasının 148. maddesi, Anayasa Mahkemesinin “Anayasa değişiklerini sadece şekil bakımından inceler ve denetler” demektedir. 1961 Anayasasının 147. maddesinde de -1971’de yapılan bir değişiklikle- “Anayasa değişikliklerinin Anayasada gösterilen şekil şartlarına uygunluğu denetler” denilmekte idi.
Anayasa Mahkemesi 1976 yılında 1961 Anayasanın 38. maddesinde yapılan “kamulaştırma bedeli vergi değerini geçemez” şeklindeki bir değişikliği Anayasanın o zamanki 9. maddesine, yani şimdiki 4.cü maddesinin “Değiştirilemeyecek ve değiştirilmesi teklif edilemeyecek” maddesine aykırı bularak iptal etmiştir. Gerekçe şudur:
***
“Anayasanın 9. maddesindeki hükümle değişmezlik kuralı konulmuş ve ayrıca teklif edilemezlik yasağı getirilmiştir. Kanun ve o nitelikte bulunan Anayasa değişikliklerini teklif etmeyi düzenleyen Anayasa hükümleri birer biçim kuralı olduklarına göre, bunu yasaklayan bir kuralın da biçim kuralı olduğunda kuşku yoktur. Çünkü bu yasak belli sayıdaki TBMM üyelerinin esasında kendileri için bir hak teşkil eden ve niteliği bakımından da bir yasama işlemi olan Anayasa değişikliğini teklif etmelerini önlemektedir.”
***
İptali istenen, 1961 Anayasasının (20.9.1971 tarih ve 1488 sayılı yasayla değiştirilen) 38.maddesindeki “kamulaştırma bedeli vergi değerini geçemez” şeklindeki hüküm idi. İşte Anayasa Mahkemesi Anayasanın bu hükümlerini mülkiyet hakkının özünü zedelediği için Cumhuriyet’in (değiştirilemez) ilkelerine aykırı görerek iptal etmiştir.
Anayasa Mahkemesi bu kararın alınmasından 7 ay önce 23.3.1976 gün ve 1975/167, 1976/19 sayılı kararıyla aynı maddelerin Anayasa’ya aykırı olmadığına karar vermişken, içtihadını değiştirip, geliştirerek iptal kararı vermiştir.
1982 Anayasının 4.cü maddesi 1961 Anayasasının 9. maddesinden daha geniş kapsamlı olduğu için türban konusunda daha rahatlıkla iptal kararı verebilecektir. Çünkü 1961 Anayasasının 9. maddede değiştirilemeyecek ve değiştirilmesi teklif edilemeyecek hüküm sadece devletin şekli olan Cumhuriyet iken (Devlet şeklinin Cumhuriyet olduğu hakkındaki Anayasa hükmü değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif edilemez), 1982 Anayasasının 4.maddesinin koruduğu 2.madde “Atatürk milliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan demokratik, laik ve sosyal hukuk devletidir” ilkesinin değiştirilemeyeceğini ve değiştirilmesinin önerilemeyeceğini söylemektedir.
***
Anayasa Mahkemesi, 12.10.1976 gün ve 38/46 sayılı kararı ile bir Anayasa değişikliği maddesini, 1961 Anayasası’nın 147. maddesinde ifade edilen “şekil şartları”nın ötesine geçerek incelemiş ve karara bağlamıştır. Bu nedenle, Anayasa Mahkemesi, TBMM’nin 1982 Anayasa’nın 10 ve 42. maddelerinde yaptığı değişikliği, “Anayasa değişikliğini ise sadece şekil bakımından inceler ve denetler” (Madde 148) hükmüne karşın 12.10.1976 gün ve 38/46 sayılı kararını örnek alarak inceleyip denetleyebilir. Çünkü bugünkü durum 1976’ya göre çok daha somut ve belirgin özelliklere sahiptir.